Αναπνευστική Αλλεργία και Άνοιξη

Κατερίνα Δ. Λαγάρα   Αλλεργιολόγος Παίδων-Ενηλίκων

01

Ποιές είναι οι αλλεργίες του αναπνευστικού?

Τα αλλεργικά αναπνευστικά νοσήματα (αλλεργική ρινίτιδα, επιπεφυκίτιδα και άσθμα) είναι χρόνια νοσήματα που χαρακτηρίζονται από την παρουσία αλλεργικού τύπου φλεγμονής στο όργανο-στόχο που κατά περίπτωση νοσεί (ρινικός, οφθαλμικός και βρογχικός βλεννογόνος αντίστοιχα) μετά από έκθεση του αλλεργικού ατόμου σε περιβαλλοντικά αντιγόνα, τα αλλεργιογόνα (αερομεταφερόμενα πρωτεινικής φύσης μόρια) και την επακόλουθη εκδήλωση αλλεργικών συμπτωμάτων από τη μύτη, τα μάτια και τους πνεύμονες αντίστοιχα.

Στην περίπτωση που το αίτιο της αλλεργίας (αλλεργιογόνο) βρίσκεται σε υψηλές συγκεντρώσεις στην ατμόσφαιρα όλη τη διάρκεια του έτους, τα αλλεργικά συμπτώματα μπορεί να εμφανίζονται όλο το χρόνο με εξάρσεις και υφέσεις (ολοετής αλλεργία). Τέτοια ολοετή αλλεργιογόνα είναι συνήθως τα ενδοοικιακά, με πηγή προέλευσης τα ακάρεα της οικιακής σκόνης, τα ζώα (γάτα, σκύλος) και την κατσαρίδα.

Όταν όμως το αλλεργιογόνο αίτιο είναι οι γύρεις, η εκδήλωση της αλλεργικής νόσου έχει σαφή εποχική κατανομή μέσα στο έτος, δηλαδή κατά την περίοδο της γυρεοφορίας των φυτών, που στη χώρα μας με δεδομένες τις συνήθεις κλιματολογικές συνθήκες, συμβαίνει κυρίως την άνοιξη (εποχική αλλεργία). Τα αλλεργιογόνα φυτά ανθίζοντας, απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες μικροσκοπικών γύρεων, οι οποίες μεταφέρονται με τον άνεμο (ανεμόφιλες γύρεις) σε μεγάλες αποστάσεις  και διερχόμενες με την εισπνοή από τις διόδους των αεροφόρων οδών δημιουργούν πρόβλημα στα ευαίσθητα (γενετικά προδιαθετημένα για αλλεργίες) άτομα.

Ποιά φυτά προκαλούν αλλεργίες?

Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση, δέντρα όπως το πεύκο και η λεύκα που οι γύρεις τους κάνουν έντονη την παρουσία τους στην ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα, σε σπάνιες μόνο περιπτώσεις προκαλούν αλλεργικά συμπτώματα. Μελέτες που έγιναν στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια ανέδειξαν ως κύρια υπεύθυνα φυτά για την εαρινή αλλεργία στον Ελλαδικό χώρο:

α) Τα αγρωστώδη (χορτάρια, γρασίδια, γκαζόν και δημητριακά) που αποτελούν την πλέον συχνή αιτία εποχικής αναπνευστικής αλλεργίας σε παγκόσμιο επίπεδο.

02

 

β) Το περδικάκι (ή περδικούλι ή αγριοβασιλικός ή κολιτσάνι), ζιζάνιο που φύεται σε σκιερά και υγρά μέρη (ερείπια, τοίχους και θεμέλια σπιτιών) και παρουσιάζει έντονη εξάπλωση στη ζώνη της Μεσογείου συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας.

03

 

γ) Την ελιά, το κύριο αλλεργιογόνο δέντρο στην Ελλάδα, με χαρακτηριστικά έντονη την ανθοφορία της το Μάιο μήνα.

04

 

 

 

Ποιά τα συμπτώματα της εαρινής αλλεργίας?

Τα τυπικά εποχικά αλλεργικά συμπτώματα, γνωστά λίγο πολύ σε όλους μας, προέρχονται από τη μύτη και αφορούν την υδαρή καταρροή, τα πολλά παροξυσμικά φταρνίσματα, τη φαγούρα στο εσωτερικό της μύτης, του στόματος, του λαιμού και των αυτιών και το μπούκωμα (αλλεργική ρινίτιδα). Συνηθέστατα και σε ποσοστό που ξεπερνάει το 90% μαζί με τη ρινίτιδα εκδηλώνεται και η αλλεργική επιπεφυκίτιδα με την αντίστοιχη συμπτωματολογία, δηλαδή κοκκίνισμα και φαγούρα των οφθαλμών και έντονη παραγωγή δακρύων (δακρύρροια). Η παράλληλη συμμετοχή του κατώτερου αναπνευστικού συστήματος (αλλεργικό άσθμα) είναι σπανιότερη, αλλά με σοβαρότερα συμπτώματα, όπως τη δύσπνοια, το «σφύριγμα» και το αίσθημα σφιξίματος στο στήθος και τον ξηρό βήχα, που εμφανίζονται κατά παροξυσμούς λόγω της στένωσης του βρογχικού δέντρου που προκαλεί η είσοδος του αλλεργιογόνου στους πνεύμονες.

Πόσο συχνές είναι οι εαρινές αλλεργίες?

Οι εαρινές αλλεργίες αφορούν κατά κύριο λόγο παιδιά, εφήβους και νεαρούς ενήλικες, εξίσου και των δύο φύλων και η επίπτωσή τους στις αναπτυγμένες χώρες φαίνεται να έχει αυξηθεί δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Χαρακτηριστικά αναφέρεται η ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα της αλλεργικής ρινίτιδας, που όπως προκύπτει από σύγχρονες πολυκεντρικές επιδημιολογικές μελέτες, ανέρχεται κατά μέσο όρο στο 20-25% του γενικού πληθυσμού, όταν πριν από 30 χρόνια δεν ξεπερνούσε το 5%. Το πρόσφατο αυτό επιδημικό κύμα των αναπνευστικών αλλεργιών, αποδίδεται σύμφωνα με τις τρέχουσες θεωρίες στο δυτικό τρόπο ζωής, με τη σύγχρονη διαβίωση στα μεγάλα αστικά κέντρα σε συνθήκες ρυπασμένης ατμόσφαιρας, αλλά και υπερβολικής υγιεινής, μειωμένης έκθεσης σε παθογόνους μικροοργανισμούς και απουσίας λοιμώξεων. Αποτέλεσμα αυτού είναι η απορρύθμιση της λειτουργίας του ανοσολογικού συστήματος (αλλεργία = άλλο έργο), που εκτρέπεται του φυσιολογικού του ρόλου της άμυνας έναντι παθογόνων εξωγενών παραγόντων και αντιδρά πλέον υπερβολικά, στρεφόμενο κατά ‘αθώων,’ υπό κανονικές συνθήκες έκθεσης, περιβαλλοντικών ουσιών (των αλλεργιογόνων).

Ποιοί κινδυνεύουν περισσότερο?

Τα τελευταία χρόνια έχουν αναγνωριστεί μία σειρά από παράγοντες κινδύνου, οι οποίοι σχετίζονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό με την ανάπτυξη της εποχικής αναπνευστικής αλλεργίας. Έτσι, τα άτομα που οι α’ βαθμού συγγενείς τους έχουν διαγνωσμένη αλλεργία και ειδικότερα αλλεργική ρινίτιδα ή που τα ίδια έχουν αναπτύξει στο παρελθόν άλλου τύπου αλλεργίες, είτε δερματικές (με τη μορφή του ατοπικού εκζέματος), είτε τροφικές (με συμπτώματα σε τροφές όπως το αγελαδινό γάλα, το αυγό, τα σιτηρά, το ψάρι και οι ξηροί καρποί) βρίσκονται σε σημαντικό κίνδυνο. Ενώ η γενετική προδιάθεση αυξάνει κατά πολύ την πιθανότητα εμφάνισης εποχικής αλλεργίας, εντούτοις δεν μπορεί να προδικάσει την τελική εκδήλωσή της, η οποία είναι το σύνθετο αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων (πχ έκθεση σε αλλεργιογόνα), χωρίς να έχει διευκρινιστεί επακριβώς ο ρόλος των τελευταίων.

Πώς γίνεται η διάγνωση?

Η ακριβής διάγνωση της νόσου γίνεται από τον αλλεργιολόγο, ο οποίος μετά από τη λήψη λεπτομερούς ιστορικού και κλινικής εξέτασης του ασθενούς και αφού πρώτα διαπιστώσει την παρουσία συμπτωμάτων και σημείων ρινίτιδας, επιπεφυκίτιδας ή άσθματος, θα προχωρήσει στα διαθέσιμα σήμερα ειδικά αλλεργικά τεστ έναντι των κοινών αεροαλλεργιογόνων. Τα τελευταία που ανιχνεύουν ειδικά IgE αντισώματα έναντι των αλλεργιογόνων στο δέρμα ή στο αίμα του ασθενούς, είναι απαραίτητα για την επιβεβαίωση του αλλεργικού χαρακτήρα της νόσου και την ανάδειξη του υποκείμενου αιτίου (αλλεργιογόνου) και περιλαμβάνουν:

 

 

α) Τις δερματικές δοκιμασίες δια νυγμού, κατά τις οποίες τοποθετούνται σταγόνες από έτοιμα εμπορικά εκχυλίσματα γύρεων και άλλων αλλεργιογόνων (πχ μύκητες, επιθήλιο ζώων, ακάρεα κλπ) στην επιδερμίδα του πήχη του ασθενούς και με τη χρήση καρφίδας γίνεται ένας ανώδυνος νυγμός στα σημεία ενστάλαξης, όπου και αξιολογείται άμεσα η παραγόμενη δερματική αντίδραση (πχ τοπικό κοκκίνισμα, πρήξιμο και φαγούρα) μετά το πέρας 10-15 λεπτών.

05

β) Τις εργαστηριακές εξετάσεις αίματος, μέτρησης των ειδικών IgE αντισωμάτων έναντι των κοινών αλλεργιογόνων, που κυκλοφορούν στο αίμα.

Έχουν νόημα τα αλλεργικά τεστ όταν απουσιάζουν τα συμπτώματα?

Πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα πως η διενέργεια του παραπάνω ειδικού αλλεργιολογικού ελέγχου προαπαιτεί την παρουσία συμπτωμάτων. Η ορθή ερμηνεία των αποτελεσμάτων από τον ειδικό γιατρό γίνεται πάντα σε συνδυασμό με το ιστορικό του ασθενούς και αποτελεί απαραίτητη προυπόθεση για τη σωστή διάγνωση και θεραπεία της εποχικής αλλεργικής νόσου. Η τακτική της διεξαγωγής του ειδικού ελέγχου των αλλεργιογόνων “προληπτικά”, χωρίς δηλαδή να προυπάρχουν αλλεργικά συμπτώματα, θα πρέπει να αποφεύγεται γιατί είναι άσκοπη χωρίς καμία διαγνωστική αξία για την αλλεργική νόσο, ενώ αποτελεί περιττό έξοδο για τον ασθενή. Μάλιστα, λόγω παρερμηνείας των θετικών αποτελεσμάτων (θετικά IgE αντισώματα) τα οποία στην παρούσα φάση αντανακλούν απλώς και μόνο ασυμπτωματικές ευαισθησίες στα αλλεργιογόνα που αναδείχθηκαν, ενέχεται ο κίνδυνος εσφαλμένης υπερδιάγνωσης, αποδίδοντας στον ασθενή αλλεργίες που στην πραγματικότητα δεν έχει και πιθανώς να μην αποκτήσει ποτέ.

Είναι δυνατή η αποφυγή των γύρεων την άνοιξη?

Είναι προφανές πως για τον αλλεργικό ασθενή η αποφυγή έκθεσης στο υπεύθυνο αλλεργιογόνο αποτελεί την καλύτερη προληπτική θεραπεία, που στην περίπτωση των γύρεων είναι πρακτικά ανέφικτη. Αυτό γιατί οι γύρεις διασπείρονται στον αέρα, μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις πολύ μακριά από το φυτό-πηγή προέλευσής τους (μέχρι και 200 km), ιδιαίτερα τις ζεστές, ξηρές και με δυνατούς ανέμους ανοιξιάτικες ημέρες και ανιχνεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις όχι μόνο στους αγρούς, αλλά και μέσα στα σπίτια. Γενικά, ως μέτρα αποφυγής έκθεσης στις γύρεις με σκοπό την ελάττωση των κινδύνων την περίοδο της γυρεοφορίας, προτείνονται να αερίζεται το σπίτι αργά το πρωί και κατόπιν να κλείνουν πόρτες και παράθυρα ώστε να μειωθεί η ενδοοικιακή συσσώρευση γύρεων, να παραμένουν κλειστά τα παράθυρα κατά την οδήγηση και να αποφεύγονται οι κηπουρικές και οι γεωργικές εργασίες, οι άσκοπες μετακινήσεις, καθώς και οι εξορμήσεις σε περιοχές με έντονη βλάστηση (προτιμώνται οι παραθαλάσσιες περιοχές), που μπορεί να εκθέσουν το αλλεργικό άτομο σε μεγάλο φορτίο γύρης προκαλώντας έντονα αναπνευστικά συμπτώματα. Η χρήση κλιματιστικών στο σπίτι και στο αυτοκίνητο ενδείκνυται και φαίνεται να βοηθάει.

Είναι αποτελεσματική η κλασική αντιαλλεργική θεραπεία?

Ο αλλεργικός ασθενής συχνά έχει την τάση να υποτιμάει τη φύση της νόσου του και να παραμελεί τα συμπτώματά του, ακόμα και όταν αυτά καθιστούν βασανιστική την καθημερινότητά του, αρνούμενος να απευθυνθεί στον ειδικό γιατρό. Η ανακούφιση από τα συμπτώματα και η βελτίωση της ποιότητας ζωής του αλλεργικού ατόμου, σε επίπεδο καθημερινών δραστηριοτήτων, σωματικής άσκησης, εργασίας και ύπνου, μπορεί σε γενικές γραμμές να επιτευχθεί σχετικά εύκολα και γρήγορα με τη χορήγηση της κλασικής αντιαλλεργικής θεραπείας. Ο αλλεργιολόγος αξιολογώντας προσεκτικά το είδος και τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, θα χορηγήσει τα κατάλληλα φάρμακα (κυρίως αντιισταμινικά, αντιφλεγμονώδη και εισπνεόμενα βρογχοδιασταλτικά), ξεκινώντας λίγες μέρες πριν την αναμενόμενη εποχή γυρεοφορίας ή με την έναρξη των πρώτων αλλεργικών συμπτωμάτων. Η συμμόρφωση του αλλεργικού ασθενούς στη σωστή θεραπεία έχει μεγάλη σημασία και επιφέρει συνήθως ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα, ενώ μία θεραπευτικά παραμελημένη ήπια εαρινή αλλεργία μπορεί να επιδεινωθεί, να χρονίσει και να εξελιχθεί τελικά σε αλλεργία βαρύτερη και μεγαλύτερης διάρκειας, που ταλαιπωρεί τον ασθενή πολλούς μήνες ή ακόμα και όλο το χρόνο.

Υπάρχει οριστική λύση στο πρόβλημα των αλλεργιών?

Η μοναδική ριζική θεραπεία, που βάσει πολυάριθμων μελετών φαίνεται να υπόσχεται μακροχρόνια ίαση από το πρόβλημα της αλλεργίας είναι η ανοσοθεραπεία. Πρόκειται για μία ειδική θεραπεία με ανοσοτροποποιητική δράση, που στοχεύει στην επαναφορά στο φυσιολογικό της διαταραγμένης ανοσολογικής απάντησης του αλλεργικού ατόμου έναντι στο συγκεκριμένο αλλεργιογόνο και την απόκτηση ανοχής σε αυτό, ώστε να μην προκαλούνται πλέον συμπτώματα κατά την έκθεση. Η ειδική ανοσοθεραπεία έχει συγκεκριμένες ενδείξεις και γίνεται από τον αλλεργιολόγο με χορήγηση αρχικά σταδιακά αυξανόμενων και κατόπιν σταθερών δόσεων εκχυλισμάτων των αλλεργιογόνων γύρεων είτε σε ενέσιμη μορφή, είτε από του στόματος με υπογλώσσια δισκία ή σταγόνες. Η συνολική διάρκεια της θεραπείας είναι 3-5 έτη με αρκετά υψηλό κόστος. Εντούτοις, οι μελέτες έχουν δείξει πως το θεραπευτικό όφελος από την εν λόγω θεραπεία, όταν αυτή εφαρμόζεται σωστά, είναι σημαντικό μια και εκτός από την εκρίζωση της αλλεργικής ρινίτιδας, προλαμβάνει την εξέλιξή της σε αλλεργικό άσθμα, καθώς και την μελλοντική ανάπτυξη αλλεργιών σε επιπρόσθετα αλλεργιογόνα.

 

Κατερίνα Δ. Λαγάρα

 Αλλεργιολόγος Παίδων-Ενηλίκων